Διδακτική Ενότητα 4η Ο πρωταγόρειος μύθος: η διανομή ιδιοτήτων στα ζώα : Ερμηνευτικές σημειώσεις

Διδακτική Ενότητα 4η

Ο πρωταγόρειος μύθος: η διανομή ιδιοτήτων στα ζώα

ΠΛΑΤΩΝ - ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (320c-321b)

Ερμηνευτικές σημειώσεις, 

Επιμέλεια Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Φιλόλογος

 

 

ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν.

Γιατί ήταν κάποτε καιρός όταν υπήρχαν θεοί, δεν υπήρχαν όμως θνητά όντα.

Ἐπειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως,

Και όταν πια ήρθε και γι’ αυτά ο καθορισμένος από τη μοίρα χρόνος της δημιουργίας

τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες

τα πλάθουν οι θεοί στο εσωτερικό της γης, αφού έκαναν μείγμα από χώμα και φωτιά

καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται.

και από όσα στοιχεία αναμειγνύονται με φωτιά και με χώμα.

Ἐπειδὴ δ' ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ Ἐπιμηθεῖ

Όταν λοιπόν επρόκειτο να φέρουν αυτά στο φως, διέταξαν τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα

κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει.

και να τα εφοδιάσουν και να μοιράσουν στο καθένα ιδιότητες, όπως ταιριάζει.

Προμηθέα δὲ παραιτεῖται Ἐπιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι,

Τον Προμηθέα όμως παρακαλεί ο Επιμηθέας να κάνει ο ίδιος τη μοιρασιά.

"Νείμαντος δέ μου," ἔφη, "ἐπίσκεψαι·"

«'Όταν λοιπόν μοιράσω εγώ», είπε, «έλα εσύ για έλεγχο».

καὶ οὕτω πείσας νέμει.

Και, αφού έτσι τον έπεισε, κάνει την διανομή.

Νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν,

Καθώς μοίραζε, λοιπόν, σε άλλα δύναμη χωρίς ταχύτητα, έδινε

τοὺς δ' ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει·

ενώ τα πιο αδύναμα τα εφοδίαζε με ταχύτητα˙

τοὺς δὲ ὥπλιζε, τοῖς δ' ἄοπλον διδοὺς φύσιν

Σε άλλα έδινε όπλα και σε άλλα, επειδή έδινε φύση χωρίς όπλα,

ἄλλην τιν' αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν.

κάποια άλλη γι’ αυτά ικανότητα επινοούσε για τη σωτηρία τους.

Ἃ μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν,

Όσα δηλαδή από αυτά τα έκανε μικρόσωμα,

πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν·

τους έδωσε φτερά για να διαφεύγουν ή να ζουν υπόγεια˙

ἃ δὲ ηὖξε μεγέθει,τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν·

και όσα τα έκανε μεγαλόσωμα, με αυτήν την ίδια ιδιότητα, τους εξασφάλιζε σωτηρία˙

καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν.

και τις άλλες ιδιότητες μοίραζε, με ισοδύναμο τρόπο.

Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη·

Αυτά λοιπόν επινοούσε, προσέχοντας καλά να μην αφανιστεί κάποιο είδος˙

ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἐπήρκεσε,

Αφού λοιπόν σε αυτά έδωσε με επάρκεια τα μέσα αποφυγής της αλληλοεξόντωσής τους,

πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο

για τις μεταβολές του καιρού από τον Δία, επινοούσε μέσα προστασίας

ἀμφιεννὺς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν,

ντύνοντάς τα και με πυκνά τριχώματα και με γερά δέρματα,

ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα,

ικανά τόσο να αντιμετωπίζουν τον χειμώνα, αλλά και κατάλληλα για τις ζέστες,

καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν

και όταν πηγαίνουν στις φωλιές τους

ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα

να αποτελούν αυτά τα ίδια (τα τριχώματα και τα δέρματα),

στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ·

και το στρώμα που ζουν και δοσμένο από τη φύση στο καθένα˙

καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς,

και δίνοντας για υποδήματα σε άλλα οπλές

τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δέρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις.

και σε άλλα [τρίχωμα και] δέρματα σκληρά και μάλιστα να μην ματώνουν.

 

ΔΟΜH ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ - ΣΧΟΛΙΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ

Η αρχή του μύθου   -Ύπαρξη θεών και ανυπαρξία θνητών όντων: «῏Ην γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητά δὲ γένη οὐκ ἦν».

«ἦν γάρ ποτε χρόνος»: - στοιχείο δημώδους ύφους. - Αποτελεί τυπική αρχή παραμυθιού, προσδιορίζοντας αόριστα τον χρόνο στον οποίο λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα που θα αφηγηθεί. - Προβάλλει την έννοια του χρόνου ως κυρίαρχου φυσικού μεγέθους στο οποίο εγγράφεται η ύπαρξη των θεών και των θνητών όντων. Έτσι λοιπόν, με τη λέξη «χρόνος» ο σοφιστής εννοεί την αρχή του χρόνου, την αρχή της δημιουργίας, το σημείο εκείνο που ακολουθεί τη θεογονία, δηλαδή τη γένεση των θεών. - Προβάλλεται η τελεολογική εξήγηση του Πρωταγόρα για τη δημιουργία του ζωικού βασιλείου και του ανθρώπου «ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν» - Η αναφορά του Πρωταγόρα στην ύπαρξη των θεών, δεν αποσκοπεί στην θεολογική θεμελίωση της πολιτικής αρετής, εδώ δεν υπάρχει αντίθεση με τις ιδέες του σοφιστή, ο οποίος ήταν αγνωστικιστής, το κείμενο είναι ένας μύθος στον οποίο η παρουσία των θεών έχει αλληγορική, συμβολική σημασία (ο Δίας συμβολίζει τη νομοτέλεια που διέπει τη φύση, τον λόγο, τη λογική, ενώ ο Προμηθέας, ο Επιμηθέας και ο Ερμής που θα τον δούμε στην 6η διδακτ. εν. αποτελούν τα όργανα αυτής της νομοτέλειας, η οποία ρυθμίζει τις σχέσεις των όντων εξασφαλίζοντας τη μεταξύ τους ισορροπία. - Στη συνέχεια του μύθου θα δούμε ότι ο Πρωταγόρας δεν ενδιαφέρεται τόσο για το θέμα της ύπαρξης των θεών όσο για την εξήγηση της γένεσης του θρησκευτικού συναισθήματος. - Οι θεοί δεν είναι αιώνιοι, αλλά κι αυτοί, όπως και τα ζώα («καὶ τούτοις»), δημιουργήθηκαν μια δεδομένη χρονική στιγμή, που προηγήθηκε από τον χρόνο δημιουργίας των θνητών όντων. «θνητὰ δὲ γένη» - Σύμφωνα με τον πρωταγόρειο μύθο τα ζώα και ο άνθρωπος δημιουργούνται μαζί. Η διαφοροποίησή τους αρχίζει κατά το στάδιο της βιολογικής συγκρότησης του είδους, δηλαδή το επιμηθεϊκό (4η διδακτ.εν.), και ολοκληρώνεται με το προμηθεϊκό (στην 5η διδακτ. Εν.). - Αντανακλώνται εδώ στοιχεία για τις βιολογικές, ανθρωπολογικές, κοινωνιολογικές, πολιτικές και πολιτειακές θεωρήσεις της αρχαίας σοφιστικής και ειδικότερα του Πρωταγόρα.

Το επιμηθεϊκό στάδιο - Η αρχή της δημιουργίας των θνητών όντων από τους θεούς: «Επειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως, τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται».

Γενικά - Αντίθετα από τον Ησίοδο, ο οποίος στη Θεογονία του αναφέρει, μετά τη δημιουργία των θεών, την ύπαρξη των ανθρώπων, χωρίς να εξηγεί πώς πλάστηκαν και από ποιον (θεοκεντρική προσέγγιση), ο Πρωταγόρας μεταφέρει το κέντρο του ενδιαφέροντος στον άνθρωπο (ανθρωποκεντρική προσέγγιση). - Στον μύθο του παρακολουθούμε τη διαδικασία με την οποία τα μεν ζώα «διαμορφώθηκαν», απέκτησαν δηλαδή το καθένα τις δικές του ιδιότητες, ο δε άνθρωπος απέκτησε τα χαρακτηριστικά εκείνα, τις αρετές, που συνιστούν τελικά την ανθρώπινη ουσία του. - Θεωρείται σημαντική η προσφορά του πρωταγόρειου μύθου, γιατί σε αντίθεση με τις παραπάνω κοσμολογικές εκδοχές (Θεογονία του Ησιόδου, κ.τ.λ.) εκφράζει μια αισιόδοξη θεώρηση της εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού και εμπιστοσύνη στην προοδευτική πορεία του ανθρώπινου γένους, το οποίο ξεκινώντας από ατελέστερες μορφές βίου, προχωρεί σε αξιόλογα πολιτιστικά επιτεύγματα, «καὶ τούτοις» Ο σύνδεσμος και εδώ είναι προσθετικός δηλώνοντας ότι και για τους θεούς υπήρξε αρχή γένεσης, δεν είναι επομένως "άναρχοι". Η «γένεσις» λαμβάνεται ως η διαδικασία δημιουργίας. Στον Πρωταγόρα η γένεση των όντων και του κόσμου εμφανίζεται ως θεϊκή δημιουργία «χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως» - Σύμφωνα με τον Πρωταγόρα η γένεση του κόσμου δεν μπορούσε να συμβεί ούτε αργότερα ούτε και νωρίτερα, παρά μόνο στον προκαθορισμένο από την μοίρα χρόνο - εκφράζεται η αντίληψη στην ύπαρξη του προκαθορισμένου χρόνου, στο «πλήρωμα του χρόνου», στην αναγκαιότητα δηλαδή που οδηγεί το πέρασμα από μία εποχή σε άλλη, από μία μορφή ζωής σε άλλη. Στον Πρωταγόρα η ειμαρμένη αναφέρεται δύο φορές: ο ειμαρμένος χρόνος (4η ενότητα) και η ειμαρμένη ημέρα (5η ενότητα), ως στοιχεία που προσδιορίζουν χρονικά την εξέλιξη κάτω από την πίεση της ανάγκης για επιβίωση, για την βελτίωση των όρων ζωής. «τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ» - Οι θεοί αναλαμβάνουν να πλάσουν τα θνητά όντα περιοριζόμενοι στην δημιουργία της μορφής τους και όχι στις ιδιότητες και στα χαρακτηριστικά τους - προοικονομία «γῆς ἔνδον» - αποδίδεται η αρχέγονη αντίληψη της μητέρας-γης, στην οποία δημιουργήθηκαν όλα τα έμβια όντα, η αντίληψη της δημιουργίας όλων των οργανισμών, ζώων και φυτών στον μητρικό κόλπο της γης (γῆ παμμήτωρ, μήτηρ πάντων). Στη φράση αυτή η λέξη «γη» σημαίνει γη, την γήινη σφαίρα, ενώ στη φράση «ἐκ γῆς καὶ πυρὸς» σημαίνει την ύλη, το χώμα. - διαφαίνεται η αντίληψη του αυτοχθονισμού, της πεποίθησης ότι κάποιες ανθρώπινες κοινότητες δημιουργήθηκαν από τη γη την οποία οι ίδιοι και οι απόγονοί τους έχουν πατρίδα τους (αίσθημα περηφάνιας, προνομιακής σχέσης με την πατρίδα και ευγενικής καταγωγής). - οι αντιλήψεις αυτές ενισχύουν την θεωρία του Πρωταγόρα για τη δημιουργία των πλασμάτων κάτω από τη γη. «ἐκ γῆς καὶ πυρὸς … κεράννυται» - οι θεοί δημιούργησαν τα θνητά όντα από δύο βασικά στοιχεία, το χώμα και τη φωτιά, «ἐκ γῆς καὶ πυρὸς»(κοσμογονική θεωρία του Παρμενίδη). - αλλά και στοιχεία που μπορούν να αναμιχθούν μ' αυτά (δεν κατονομάζονται), «τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται», δηλαδή από τη σύνθεση της φωτιάς, του χώματος, του νερού και του αέρα (θεωρία του Εμπεδοκλή).

Η εντολή των θεών για την κατανομή ιδιοτήτων στα ζώα και η αντιστροφή των ρόλων του Προμηθέα και του Επιμηθέα : ᾿Επειδὴ δ᾿ ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ ᾿Επιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει. Προμηθέα δὲ παραιτεῖται ᾿Επιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι, «Νείμαντος δέ μου,» ἔφη, «ἐπίσκεψαι·» καὶ οὕτω πείσας νέμει.

«ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς» - συσχετισμός του φωτός με την ζωή, σκοτάδι: ανυπαρξία, φως: ύπαρξη (συμβολισμός του φωτός και στον πλατωνικό μύθο του Σπηλαίου) «προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ ᾿Επιμηθεῖ» - Οι θεοί περιορίζονται μόνο να πλάσουν σε ένα πρώτο στάδιο τα όντα στο εσωτερικό της γης και στη συνέχεια, αναθέτουν τον εφοδιασμό τους με τις απαραίτητες ιδιότητες στους δύο Τιτάνες, τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα.- προοικονομία (= στοιχεία με τα οποία στην αφήγηση οι αναγνώστες προετοιμάζονται για κάτι που πρόκειται να ακολουθήσει στη μελλοντική πορεία και εξέλιξη του μύθου, ένας τρόπος να προ-ρυθμίζονται και να διευθετούνται από πριν οι μελλοντικές σκηνές και τα γεγονότα που θα ακολουθήσουν ώστε ο αναγνώστης να τα δεχτεί αργότερα ως κάτι απόλυτα φυσικό και λογικό). - η σημασία των ονομάτων του Επιμηθέα και του Προμηθέα αποτελεί προϊδεασμό «νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει» -προσδιορίζει την "λογική" («νόμο της αναπλήρωσης») με την οποία θα ακολουθήσει ο εφοδιασμός των ζώων με τις απαραίτητες ιδιότητες. - Αποτελεί μέρος του σκεπτικού και της επιθυμίας των θεών, οι δυνάμεις προβάλλονται ως δώρα των θεών, ως εκ των προτέρων δοσμένες ιδιότητες που τα θνητά όντα διαθέτουν μέσω μιας νομοτέλειας που τα περιορίζει να είναι ότι προορίστηκαν να είναι, εγκλωβισμένα στα χαρακτηριστικά της βιολογικής τους δημιουργίας. - διατυπώνεται ο ιδεολογικός πυρήνας του μύθου στο εδάφιο αυτό : η σκόπιμη ισορροπία που χαρακτηρίζει τον ζωικό κόσμο. Ο Πρωταγόρας ερμηνεύει τελεολογικά τον «νόμο της αναπλήρωσης» στη φύση (= σύμφωνα με τους βιολογικούς νόμους κάθε ζώο έχει εφοδιαστεί με τα αναγκαία μέσα επιβίωσης, αυτοσυντήρησης και διαιώνισης του είδους του. Οι ιδιότητες μοιράζονται στα ζώα έτσι ώστε μία αδυναμία να αναπληρώνεται από μία ικανότητα, με σκοπό να εξασφαλίζονται με αυτόν τον τρόπο: α) η ύπαρξη και η διαιώνιση του κάθε είδους β) η ισορροπία του οικοσυστήματος μέσα από την εξισορρόπηση αντίρροπων δυνάμεων στο οικοσύστημα. «κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι» - Σχήμα «πρωθύστερο» «Προμηθέα δὲ παραιτεῖται ᾿Επιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι, 'Νείμαντος δέ μου", ἔφη, "ἐπίσκεψαι"·» - Προμηθεύς< προμηθής: προ + μῆτις = σκέψη, = ο προνοητικός, ο προβλεπων - Επιμηθεύς< ἐπί + μῆδος, (τά μήδεα= οἱ σκέψεις) = ο απρονόητος, απερίσκεπτος - Αντιστροφή των ρόλων/ μη δικαίωση του ονόματός του από τον Προμηθέα: Αντί για τον Προμηθέα αναλαμβάνει την κατανομή των ιδιοτήτων ο Επιμηθέας. Αποφασιστική για την εξέλιξη του μύθου. Προοικονομία: Η αντιστροφή των ρόλων των δύο Τιτάνων εξυπηρετεί άριστα την οικονομία του μύθου. -ο Επιμηθέας εκφράζει τη φάση της βιολογικής συγκρότησης των όντων. - ο Προμηθέας εκφράζει τη φάση της διαφοροποίησης του ανθρώπου ως είδος από τους άλλους ζωικούς οργανισμούς, έχοντας την ιδιότητα του έλλογου όντος. - Στο δεύτερο στάδιο διαγράφεται η αισιόδοξη αντίληψη του Πρωταγόρα για την εξέλιξη του ανθρώπινου γένους. «Νείμαντος δέ μου,» ἔφη, «ἐπίσκεψαι·» - Μετάβαση από τον πλάγιο λόγο σε ευθύ: στοιχείο που προσδίδει ζωντάνια, στοιχείο του "δημώδους", λαϊκότροπου ύφους.

Κατανομή των ιδιοτήτων από τον Επιμηθέα - Η προφύλαξη από τα άλλα ζώα : Νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν, τοὺς δ᾿ ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει· τοὺς δὲ ὥπλιζε, τοῖς δ᾿ ἄοπλον διδοὺς φύσιν ἄλλην τιν᾿ αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν. ῞Α μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν, πτηνὸν φυγὴν ἤ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν· ἅ δὲ ηὖξε μεγέθει, τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν· καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν. Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη·

«Νέμων δὲ … ἀϊστωθείη·». 1. Μέσα προφύλαξης από τους εχθρούς (τα άλλα ζώα) Για να προφυλάξει τα ζώα από τα άλλα ζώα, έδωσε: - σε άλλα σωματική δύναμη (τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν) - στα αδύναμα, ταχύτητα (τοὺς δ᾿ ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει) - σε άλλα όπλα (νύχια, δόντια, κέρατα, οπλές), - στα άοπλα έδωσε ή μικρό σώμα και ιδιότητες για να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους, φτερά ή υπόγεια κατοικία, ή μεγάλο σώμα, και ως όπλο για να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους, το ίδιο το μέγεθός τους. «καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν.» - Ο Πρωταγόρας εξηγεί τελεολογικά τον «νόμο της αναπλήρωσης» στη φύση: η επίτευξη ισορροπίας στο οικοσύστημα μέσα από την αλληλεξουδετέρωση αντίρροπων τάσεων και δυνάμεων. - η τελική ισορροπία του οικοσυστήματος προκύπτει από την εναρμόνιση των αντιθέτων, ως μία ενότητα αντιθέτων (διαφαίνεται η θέση του Ηράκλειτου, για την «παλίντονον / ἀφανῆ ἁρμονίην»). - Σύμφωνα με τους βιολογικούς νόμους οι ιδιότητες μοιράζονται στα ζώα έτσι ώστε μία αδυναμία να αναπληρώνεται από μία ικανότητα, με σκοπό να εξασφαλίζονται: -η επιβίωση -και η αναπαραγωγή - Τέλος, η τελεολογική εξήγηση του «νόμου της αναπλήρωσης» στη φύση από τον Πρωταγόρα στην ενότητα αυτή, γίνεται ιδιαίτερα αντιληπτή στη χρήση της γλώσσας με το πλήθος των αντιθετικών σχημάτων: «τοῖς μὲν - τοὺς δὲ» κλπ και των προσδιορισμών του τελικού αιτίου: «εἰς σωτηρίαν» κλπ «Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη·» Η κατανομή εφοδίων στα ζώα: Ο Επιμηθέας ανέλαβε το έργο του εφοδιασμού των ζώων με μεγάλη υπευθυνότητα («εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη·») Η διανομή που έκανε για τα ζώα ήταν υποδειγματική αφού πέτυχε την αντισταθμιστική και ισόρροπη κατανομή εφοδίων με σκοπό την διαιώνιση όλων των ειδών («οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν».) ( Αλλά στην επόμενη ενότητα, την 5η, θα αποδειχθεί ότι ο Επιμηθέας ήταν σε θέση να επινοήσει, όχι όμως και να προνοήσει αφού θα ξεχάσει τον άνθρωπο).

- Η προφύλαξή από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες: ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἑπήρκεσε, πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο ἀμφιεννύς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν, ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα, καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ· καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς, τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δὲρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις.

«ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς … καὶ ἀναίμοις». 2. Μέσα προστασίας από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες: Για να προφυλάξει τα ζώα από την εναλλαγή των εποχών και τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες, που προέρχονται από τον Δία, έδωσε: σε άλλα πλούσιο τρίχωμα, σε άλλα χοντρό δέρμα, σε άλλα χοντρό δέρμα και χωρίς αίμα (πχ. φολίδες, λέπια). «τὰς ἐκ Διὸς ὥρας» Σύμφωνα με τις θρησκευτικές αντιλήψεις στην αρχαία Ελλάδα οι μεταβολές του καιρού προέρχονταν από τον Δία. «ὥρα» Η λέξη «ὥρα» λάμβανε τις εξής σημασίες: α. ο ορισμένος χρόνος, η χρονική περίοδος που ορίζεται από τους φυσικούς νόμους, η περίοδος του έτους, του μήνα, της ημέρας. β. η εποχή του έτους , η ακμή του έτους, μέρος της ημέρας ή του ημερονυκτίου (οι αρχαίοι Έλληνες διέκριναν τρεις εποχές του χρόνου: το «ἔαρ», δηλαδή την άνοιξη, το «θέρος», δηλαδή το καλοκαίρι, και τον «χειμῶνα», ενώ την «ὀπώραν», το φθινόπωρο, τη θεωρούσαν μάλλον ως ακμή του καλοκαιριού). Επειδή η λέξη χρησιμοποιούνταν ιδιαίτερα για να δηλώσει την καλύτερη εποχή του χρόνου, κατέληξε επίσης να σημαίνει, όπως η λέξη «καιρός», την κατάλληλη ώρα, τη σωστή στιγμή, όπως ακόμα και την καλή στιγμή της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή τη νεότητα. (Στη μυθολογία, οι Ώρες, κόρες του Δία και της Θέμιδος, ήταν τρεις: η Ευνομία, η Δίκη και η Ειρήνη, προστάτευαν δε τις εποχές του έτους και τους καρπούς κάθε εποχής, και θεωρούνταν αιτίες της ωριμότητας και της τελειότητας όλων των φυσικών πραγμάτων, κυρίως δε της ακμής και της ομορφιάς του ίδιου του ανθρώπου.)

- Η εξασφάλιση τροφής: Τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζεν, τοῖς μὲν ἐκ γῆς βοτάνην, ἄλλοις δὲ δένδρων καρπούς, τοῖς δὲ ῥίζας· ἔστι δ᾿ οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφὴν ζῴων ἄλλων βοράν·

«Τοὐντεῦθεν … ἄλλων βοράν» 3. Μέσα για την εξασφάλιση τροφής: Διαφορετικό είδος τροφής για κάθε ζωικό είδος για να μην εξαντληθούν οι πόροι, συγκεκριμένα είδη διατροφής. Έτσι, ο Επιμηθέας έδωσε τη δυνατότητα: - στα φυτοφάγα ζώα να τρώνε χόρτα, καρπούς δέντρων ή ρίζες - στα σαρκοφάγα ζώα να τρώνε τις σάρκες άλλων ζώων.

 

 

- Η διαιώνιση των ειδών: καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν προσῆψε, τοῖς δ᾿ ἀναλισκομένοις ὑπὸ τούτων πολυγονίαν, σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.

«καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν … τῷ γένει πορίζων.» 4. Μέσα για την διαιώνιση και αναπαραγωγή των ειδών: Προκειμένου να εξασφαλιστεί η διαιώνιση όλων των ειδών, ο Επιμηθέας έδωσε: α) ολιγογονία,(=μικρή γονιμότητα), στα σαρκοφάγα ζώα και β) πολυγονία,(=μεγάλη γονιμότητα), σε όσα γίνονται βορά άλλων ζώων Πως αποδίδεται στο απόσπασμα ο «νόμος της αναπλήρωσης»: Ο Πρωταγόρας αιτιολογεί τελεολογικά τις ιδιότητες και τις ικανότητες των ζώων -ανάλογα με τον σκοπό που υπηρετούν και τη λειτουργία που επιτελούν- ως εξής: -η ταχύτητα αντισταθμίζει την αδυναμία. -τα φτερά ή η υπόγεια κατοικία αντισταθμίζουν το μικρό σωματικό μέγεθος. -όσα ζώα έχουν δύναμη, δεν χρειάζονται ταχύτητα. -όσα έχουν μεγάλο σωματικό μέγεθος, σώζονται χάρη σ’ αυτό. -τα όπλα αντισταθμίζουν την έλλειψη δύναμης και ταχύτητας. -για να αντιμετωπίζουν τις μεταβολές του καιρού, εφοδιάζονται με πυκνό τρίχωμα και γερό δέρμα. -δίνονται διαφορετικά είδη τροφής σε κάθε είδος ζώου, για να μην εξαντληθούν συγκεκριμένα είδη διατροφής. -σε αυτά που γίνονται βορά άλλων ζώων δίνεται η δυνατότητα να γεννούν πολλούς απογόνους. -όσα τρέφονται με άλλα ζώα, γεννούν λίγους απογόνους.

 

ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΑΙΩΝΑ: ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ

 

Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (Γ Λυκείου Ανθρωπιστικών Σπουδών) 

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΘΕΜΑ ΠΡΩΤΟ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΑΙΩΝΑ

 

 

Αγροτική μεταρρύθμιση
 

Καθώς κατά τον 19ο αι., η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι στην Ελλάδα πηγή εξουσίας και κοινωνικού -ταξικού- κύρους, άνοιξαν οι δρόμοι για την αγροτική μεταρρύθμιση. Την κατάργηση δηλαδή των μεγάλων ιδιοκτησιών και την κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες, οικογενειακού χαρακτήρα, που ανταποκρίνονταν καλύτερα στις νέες παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες.

Φεντερασιόν  

Η ενσωμάτωση με τους Βαλκανικούς πολέμους της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα, μιας πόλης με σημαντικό -για τα μέτρα της περιοχής- βιομηχανικό υπόβαθρο και με κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το εργατικό κίνημα. Η μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της πόλης, η Φεντερασιόν, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοιχτή σε νέες ιδέες εβραϊκή κοινότητα της πόλης, αποτέλεσε σημαντικό δίαυλο για τη διάδοση σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας στη χώρα.

Βενιζελισμός 

Στην περίοδο 1910-1922, κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα, εμφανίστηκε μια νέα πολιτική αντίληψη, που εκφράστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ονομάστηκε συνοπτικά «βενιζελισμός». Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική, στον οικονομικό όμως τομέα φαίνεται ότι ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού. Το ελληνικό κράτος δηλαδή έπρεπε να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού και, με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση, να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο. Αυτό προϋπέθετε όχι μόνο θεσμικό εκσυγχρονισμό, που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο, αλλά και γενικότερη προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους.

«Θεωρητικός» δανεισμός του 1917

Όταν, με την επέμβαση των Συμμάχων, ενοποιήθηκε το 1917 η χώρα υπό τον Βενιζέλο, στάθηκε αδύνατο να αναλάβει, χωρίς εξωτερική αρωγή, το κόστος της συμμετοχής στον πόλεμο. Οι Σύμμαχοι προχώρησαν τότε σ' έναν ιδιόμορφο δανεισμό της χώρας, που θα είχε οδυνηρές συνέπειες στο μέλλον. Η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία και οι ΗΠΑ ενέκριναν κατ' αρχήν μεγάλο δάνεια προς την Ελλάδα: 12.000.000 λίρες Αγγλίας, 300.000.000 γαλλικά φράγκα και 50.000.000 δολάρια ΗΠΑ. Ο δανεισμός ήταν όμως θεωρητικός. Το ποσά αυτά δεν εκταμιεύτηκαν ούτε δόθηκαν στην Ελλάδα. Θεωρήθηκαν κάλυμμα για την έκδοση πρόσθετου χαρτονομίσματος, με το οποίο η κυβέρνηση Βενιζέλου θα χρηματοδοτούσε την πολεμική της προσπάθεια. Ένα είδος αποθέματος, δηλαδή, σε χρυσό και σε συνάλλαγμα, που δεν βρισκόταν όμως υπό τον έλεγχο της χώρας. Η Ελλάδα, πάντως, χρηματοδότησε με τον τρόπο αυτό την πολεμική συμμετοχή της στο μακεδονικό μέτωπο, την εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία, και την πρώτη φάση της στρατιωτικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία. Οι συνέπειες αυτής της ιδιόμορφης νομισματικής ισορροπίας δεν άργησαν να φανούν.

Διχοτόμηση χαρτονομίσματος/διχοτόμηση δραχμής

 Το Μάρτιο του 1922 τα δημοσιονομικά δεδομένα της Ελλάδας έφτασαν σε πλήρες αδιέξοδο, το οποίο αντιμετωπίστηκε με έναν απρόσμενο τρόπο. Λίγους μήνες πριν από την κατάρρευση του Ελληνικού Μετώπου στη Μικρά Ασία, η Κυβέρνηση προέβει σε ένα πρωτότυπο εσωτερικό αναγκαστικό δάνειο, με διχοτόμηση του χαρτονομίσματος. Το αριστερό τμήμα εξακολουθούσε να κυκλοφορεί στο 50% της αναγραφόμενης αξίας, ενώ το δεξιό ανταλλάχθηκε με ομολογίες του Δημοσίου. Η επιχείρηση στέφθηκε από επιτυχία, το κράτος απέκτησε 1.200.000.000 δραχμές και το πείραμα επαναλήφθηκε το 1926. Φυσικά, ο νομισματικός αυτός ελιγμός δεν στάθηκε ικανός να προλάβει τη Μικρασιατική καταστροφή και τις βαρύτατες συνέπειές της.

Ούλεν

Η Ούλεν ήταν Αμερικανική εταιρεία, η οποία ανέλαβε το 1925 τη λύση του ζητήματος της υδροδότησης της Αθήνας με την κατασκευή του φράγματος και της τεχνητής λίμνης του Μαραθώνα. Το πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας είχε ξεπεράσει, με την έλευση των προσφύγων, το 1.000.000 κατοίκους και φυσικά δεν μπορούσε πλέον να υδρεύεται με το χρονολογούμενο από τους ρωμαϊκούς χρόνους Αδριάνειο Υδραγωγείο.

Πάουερ

Η Πάουερ ήταν Βρετανική εταιρεία που, την ίδια περίπου εποχή με την ΟΥΛΕΝ, στα μέσα της δεκαετίας του 1920, ανέλαβε την εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στην πρωτεύουσα αλλά και τη δημιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών, βασισμένου σε ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία.

Η Τράπεζα της Ελλάδος

 

Το 1927, με αφορμή το αίτημα της Ελλάδας στην Κοινωνία των Εθνών για παροχή πρόσθετου δανείου, τέθηκε το ζήτημα της δημιουργίας μιας κεντρικής κρατικής τράπεζας, που θα αναλάμβανε τη διαχείριση των χρεών, την έκδοση χαρτονομίσματος και την ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής. Παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας και κάτω από την πίεση των ξένων συμβούλων, το Μάιο του 1927 ιδρύθηκε η Τράπεζα της Ελλάδος, η οποία άρχισε τη λειτουργία της ένα χρόνο αργότερα. Πολύ γρήγορα πέτυχε σταθερές ισοτιμίες της δραχμής με τα ξένα νομίσματα, στηρίζοντας την έκδοση χαρτονομίσματος στα αποθέματά της σε χρυσό και συνάλλαγμα και εξασφαλίζοντας τη μετατρεψιμότητα του εθνικού νομίσματος σε χρυσό. Η επιτυχία αυτή οδήγησε τα δημόσια οικονομικά σε περίοδο ευφορίας, βελτίωσε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους, ενίσχυσε την εισροή συναλλάγματος και τις επενδύσεις και προκάλεσε μία ισχυρή δυναμική που επέτρεψε τις σημαντικές πολιτικές, θεσμικές και οικονομικές πρωτοβουλίες της τελευταίας κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου (1928-1932). Η περίοδος αυτή κράτησε μέχρι τις αρχές του 1932, οπότε εκδηλώθηκαν στη χώρα οι συνέπειες της μεγάλης οικονομικής κρίσης, που ξεκίνησε από τη Νέα Υόρκη το 1929.

Κλήριγκ

Μετά την οικονομική κρίση του 1932 Στο εξωτερικό εμπόριο κυριάρχησε προοδευτικά η μέθοδος του διακανονισμού «κλήριγκ». Οι διεθνείς συναλλαγές δεν γίνονταν, δηλαδή, με βάση το μετατρέψιμο συνάλλαγμα αλλά με βάση διακρατικές συμφωνίες που κοστολογούσαν τα προς ανταλλαγή προϊόντα και φρόντιζαν να ισοσκελίσουν την αξία των εισαγωγών με την αντίστοιχη των εξαγωγών, στο πλαίσιο ειδικών λογαριασμών. Για μια χώρα, όπως η Ελλάδα, όπου οι συναλλαγές με το εξωτερικό ήταν έντονα ελλειμματικές, η διαδικασία αυτή, πέρα από τα αρνητικά, είχε και θετικά στοιχεία.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ: ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ

 

Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας (Γ Λυκείου Ανθρωπιστικών Σπουδών) ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΘΕΜΑ ΠΡΩΤΟ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η «Μεγάλη Ιδέα»

• «Μεγάλη Ιδέα»

ΒΙΒΛΙΟ:

Στο μεταξύ η πρόοδος του εκτός των εθνικών συνόρων ελληνισμού ταλάνιζε το μικρό βασίλειο. Ενίσχυε την ιδέα ότι το υπάρχον κράτος δεν ήταν παρά μία ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια απλώς για κάτι μεγαλύτερο. Η «Μεγάλη Ιδέα» που εκπορεύθηκε απ' αυτήν την αντίληψη, δημιουργούσε προσδοκίες για ολοκλήρωση του εθνικού οράματος, που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων. Η έντονη παρουσία της εθνικής αυτής ιδεολογίας είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα σε εποχές που τα προβλήματα έμοιαζαν με ανοικτές πληγές, στην περίπτωση της Κρήτης ή, αργότερα, της Μακεδονίας. Οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν είχαν στραμμένο το ενδιαφέρον τους, μέσα σ' αυτές τις συνθήκες, αποκλειστικά στα εσωτερικά ζητήματα, στην οικονομική ανόρθωση και τη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση. Όλα αυτά συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα, μεγαλώνοντας το κόστος των προσπαθειών και καθιστώντας συχνά τις οικονομικές πρωτοβουλίες έρμαια των εθνικών κρίσεων.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

• Η «Μεγάλη Ιδέα» εκπορεύθηκε από την αντίληψη ότι το μικρό ελληνικό βασίλειο του 19ου αι. δεν ήταν παρά μία ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια απλώς που δημιουργούσαν προσδοκίες για ολοκλήρωση του εθνικού οράματος, που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων. Η έντονη παρουσία της εθνικής αυτής ιδεολογίας είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα σε εποχές που τα προβλήματα έμοιαζαν με ανοικτές πληγές, στην περίπτωση της Κρήτης ή, αργότερα, της Μακεδονίας. Οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν είχαν στραμμένο το ενδιαφέρον τους, μέσα σ' αυτές τις συνθήκες, αποκλειστικά στα εσωτερικά ζητήματα, στην οικονομική ανόρθωση και τη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση. Όλα αυτά συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα, μεγαλώνοντας το κόστος των προσπαθειών και καθιστώντας συχνά τις οικονομικές πρωτοβουλίες έρμαια των εθνικών κρίσεων.

Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο αι.

1. Το εμπόριο

 

• Ισοζύγιο πληρωμών

ΒΙΒΛΙΟ:

...Έτσι λοιπόν, όταν εξετάζουμε το εμπόριο της Ελλάδας μέχρι το 1913, εννοούμε βασικά το εξωτερικό εμπόριο. Και καθώς αυτό το τελευταίο ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό για τη χώρα, η Ελλάδα δηλαδή αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα από όσα πωλούσε εκεί, το βασικό πρόβλημα ήταν το ισοζύγιο πληρωμών, η σχέση δηλαδή ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

• Πρόκειται για τη σχέση ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών σε ό,τι αφορά την εμπορική δραστηριότητα μιας χώρας. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου (μέχρι το 1913) η Ελλάδα αγόραζε από το εξωτερικό πολύ περισσότερα απ’ όσα πωλούσε εκεί, με αποτέλεσμα το ισοζύγιο των πληρωμών της να είναι παθητικό.

2. Η εμπορική ναυτιλία

• Συνθήκη του «Κιουτσούκ Καϊναρτζή», 1774

ΒΙΒΙΛΙΟ:

• Με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τα χριστιανικά -ελληνικά- πλοία προστατεύονταν από τη ρωσική ισχύ και έτσι ευνοήθηκε η ραγδαία ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους.

3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

• «Εθνικές γαίες» ή «εθνικά κτήματα»

ΒΙΒΛΙΟ:

• Από τα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η οθωμανική κατοχή στο νέο ελληνικό κράτος, ξεχώριζε για την έκταση, τη σημασία και την πολυπλοκότητα του το ζήτημα των «εθνικών γαιών». «Εθνικές γαίες» ήταν οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους. Η γη αυτή ανήκε είτε στο οθωμανικό δημόσιο είτε σε μουσουλμανικά ιδρύματα είτε σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης).

Οι περιουσίες αυτές περιήλθαν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω». Για τις ελληνικές επαναστατικές κυβερνήσεις αποτέλεσαν το πρώτο και, ουσιαστικά, το μόνο κεφάλαιο στη διάρκεια του πολέμου, γι' αυτό και χρησιμοποιήθηκαν ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων ή ως μέσα εξασφάλισης εσόδων, μέσω της εκποίησής τους. Η έκταση των γαιών αυτών μπορεί να υπολογιστεί μόνο κατά προσέγγιση, καθώς το σχετικό με την έγγειο ιδιοκτησία οθωμανικό καθεστώς ήταν περίπλοκο, όπως και οι μηχανισμοί απογραφής των περιουσιακών στοιχείων. Υπολογίζεται ότι η έκταση των εθνικών κτημάτων ανερχόταν χονδρικά σε 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα

• Οι αγροτικές νομοθετικές ρυθμίσεις του 1870 - 1871 ή Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1870 - 1871

ΒΙΒΛΙΟ:

Η οριστική αντιμετώπιση του προβλήματος έγινε με νομοθετικές ρυθμίσεις κατά την περίοδο 1870-1871. Στόχος των νομοθετημάτων ήταν να εξασφαλιστούν κατά προτεραιότητα οι ακτήμονες χωρικοί, με την παροχή γης, απαραίτητης για την επιβίωσή τους. Ταυτόχρονα, το κράτος προσπαθούσε να εξασφαλίσει, μέσα από τη διαδικασία της εκποίησης, τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα, που θα έδιναν μια ανάσα στο διαρκές δημοσιονομικό αδιέξοδο. Οι στόχοι ήταν αντιφατικοί και στην πραγματικότητα μόνο ο πρώτος επιτεύχθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό. Σύμφωνα με τις σχετικές νομοθετικές ρυθμίσεις, οι δικαιούχοι αγρότες μπορούσαν να αγοράσουν όση γη ήθελαν, με ανώτατο όριο τα 80 στρέμματα για ξηρικά εδάφη και τα 40 στρέμματα για αρδευόμενα. Από το 1870 ως το 1911 διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια, πράγμα που δείχνει ότι οι φιλοδοξίες ή οι δυνατότητες των αγροτών για απόκτηση καλλιεργήσιμης έκτασης ήταν περιορισμένες αλλά και ο πολυτεμαχισμός της γης ήδη μεγάλος. Πρέπει να επισημανθεί ότι για τις περιοχές που χαρακτηρίζονταν ως φυτείες, ελαιόδεντρα και αμπέλια, ο μέσος όρος έκτασης των ιδιοκτησιών ήταν σαφώς μικρότερος εκείνων που προορίζονταν για καλλιέργεια δημητριακών.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

• Η οριστική αντιμετώπιση του προβλήματος της διανομής των «εθνικών γαιών» έγινε με νομοθετικές ρυθμίσεις κατά την περίοδο 1870-1871. Στόχος των νομοθετημάτων ήταν να εξασφαλιστούν κατά προτεραιότητα οι ακτήμονες χωρικοί, με την παροχή γης, απαραίτητης για την επιβίωσή τους. Ταυτόχρονα, το κράτος προσπαθούσε να εξασφαλίσει, μέσα από τη διαδικασία της εκποίησης, τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα, που θα έδιναν μια ανάσα στο διαρκές δημοσιονομικό αδιέξοδο. Οι στόχοι ήταν αντιφατικοί και στην πραγματικότητα μόνο ο πρώτος επιτεύχθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό. Σύμφωνα με τις σχετικές νομοθετικές ρυθμίσεις, οι δικαιούχοι αγρότες μπορούσαν να αγοράσουν όση γη ήθελαν, με ανώτατο όριο τα 80 στρέμματα για ξηρικά εδάφη και τα 40 στρέμματα για αρδευόμενα. Από το 1870 ως το 1911 διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια, πράγμα που δείχνει ότι οι φιλοδοξίες ή οι δυνατότητες των αγροτών για απόκτηση καλλιεργήσιμης έκτασης ήταν περιορισμένες αλλά και ο πολυτεμαχισμός της γης ήδη μεγάλος. Πρέπει να επισημανθεί ότι για τις περιοχές που χαρακτηρίζονταν ως φυτείες, ελαιόδεντρα και αμπέλια, ο μέσος όρος έκτασης των ιδιοκτησιών ήταν σαφώς μικρότερος εκείνων που προορίζονταν για καλλιέργεια δημητριακών.

4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

• «Σερπιέρι-Ρου» /περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας Λαυρίου

ΒΙΒΛΙΟ:

• Η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας υπήρξε, όπως και στην αρχαιότητα, το Λαύριο. Το 1866 άρχισε εκεί τις εργασίες της μία γαλλο-ιταλική εταιρεία (Σερπιέρι-Ρου) με στόχο την εξαγωγή μεταλλεύματος όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα αλλά και από τις «σκωρίες», τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα. Η τεχνολογία της εποχής επέτρεπε την απόσπαση μεταλλεύματος από αυτά τα κατάλοιπα. Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου γνώρισε σημαντική άνθηση και πρόσθεσε στις ελληνικές εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

Η Σερπιέρι Ρου ήταν μία γαλλο-ιταλική εταιρεία η οποία το 1866 άρχισε τις εργασίες της στο Λαύριο, την πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας, όπως και στην αρχαιότητα, με στόχο την εξαγωγή μεταλλεύματος όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα αλλά και από τις «σκωρίες», τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα. Η τεχνολογία της εποχής επέτρεπε την απόσπαση μεταλλεύματος από αυτά τα κατάλοιπα. Η εξόρυξη αργύρου και μολύβδου γνώρισε σημαντική άνθηση και πρόσθεσε στις ελληνικές εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

• «Εθνική Τράπεζα» (19ος αι.)

ΣΥΝΘΕΣΗ: (1η και 3η πργρφ)

• Με την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, το θέμα της δημιουργίας κεντρικής τράπεζας, αλλά και τραπεζικού συστήματος αντάξιου εκείνων που λειτουργούσαν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, αποτέλεσε κεντρικό σημείο στους κυβερνητικούς σχεδιασμούς.

+ Το μεγάλο βήμα έγινε το 1841, με την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας. Τα κεφάλαια για την ίδρυσή της προήλθαν κυρίως από το εξωτερικό, ενώ έντονη ήταν η παρουσία κρατικών παραγόντων στις ιδρυτικές διαδικασίες. Οι κύριοι μέτοχοι της Τράπεζας ήταν ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος, το ελληνικό κράτος (20% του αρχικού κεφαλαίου), Έλληνες έμποροι και επιχειρηματίες της διασποράς, ξένες προσωπικότητες από το χώρο της οικονομίας αλλά και της πολιτικής. Θεμελιωτής της και πρώτος διοικητής υπήρξε ο Γεώργιος Σταύρου. Στις επόμενες διευρύνσεις του κεφαλαίου της Τράπεζας άρχισαν να μετέχουν κεφαλαιούχοι, έμποροι κυρίως, του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης κ.λπ.). Η δραστηριότητά της στα πρώτα στάδια ήταν μάλλον χωρίς σαφή προσανατολισμό, καθώς οι συνθήκες που επικρατούσαν στην ελληνική οικονομία δεν ήταν δυνατόν να αλλάξουν με ταχείς ρυθμούς. Το μεγάλο της πλεονέκτημα και ταυτόχρονα η κύρια πηγή εσόδων της ήταν το εκδοτικό δικαίωμα, η δυνατότητα της να εκδίδει τραπεζογραμμάτια, χαρτονομίσματα δηλαδή, για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. Το τελευταίο μάλιστα ενίσχυε ή και επέβαλλε την κυκλοφορία τους

• Εκδοτικό δικαίωμα

ΒΙΒΛΙΟ:Το μεγάλο της πλεονέκτημα και ταυτόχρονα η κύρια πηγή εσόδων της ήταν το εκδοτικό δικαίωμα, η δυνατότητα της να εκδίδει τραπεζογραμμάτια, χαρτονομίσματα δηλαδή, για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. Το τελευταίο μάλιστα ενίσχυε ή και επέβαλλε την κυκλοφορία τους.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

• Πρόκειται για τη δυνατότητα των κεντρικών τράπεζων να εκδίδει τραπεζογραμμάτια, (δηλαδή χαρτονομίσματα), για λογαριασμό του κράτους. Το τελευταίο μάλιστα ενισχύει ή και επιβάλλει την κυκλοφορία τους. Για την Εθνική Τράπεζα, το εκδοτικό δικαίωμα ήταν το μεγάλο της πλεονέκτημα και ταυτόχρονα η κύρια πηγή εσόδων της.

10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

• Η πτώχευση του 1893

ΒΙΒΛΙΟ:

• Κατά το έτος 1893 η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεολύσια των εξωτερικών της δανείων και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους της. Η «πτώχευση», όπως χαρακτηρίστηκε, δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή των φτωχότερων κρατών, στην Ελλάδα όμως της εποχής εκείνης είχε μεγάλο πολιτικό κόστος. Οι διαπραγματεύσεις με τις πιστώτριες χώρες συνεχίστηκαν μέχρι τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

• Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

ΒΙΒΛΙΟ:

...Η ήττα του ελληνικού στρατού και η υποχρέωση της Ελλάδας να καταβάλει υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις στην Οθωμανική αυτοκρατορία έθεσαν το ζήτημα σε νέες βάσεις.

Τα οικονομικά του ελληνικού κράτους οδηγήθηκαν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ). Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία) ανέλαβαν τη διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων. Επρόκειτο για τα έσοδα των μονοπωλίων αλατιού, φωτιστικού πετρελαίου, σπίρτων, παιγνιόχαρτων, χαρτιού σιγαρέτων, τα έσοδα από την εξόρυξη της σμύριδας της Νάξου, το φόρο καπνού, τα λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά, το φόρο χαρτοσήμου κ.λπ. Το ύψος αυτών των εσόδων ανερχόταν σε 28.000.000 έως 30.000.000 δραχμές.

Στόχος αυτής της υποχρεωτικής διαχείρισης ήταν η εκπλήρωση των υποχρεώσεων της χώρας προς την Οθωμανική αυτοκρατορία, δηλαδή η καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης ύψους 92.000.000 δραχμών και η εξυπηρέτηση των άλλων δανείων. Η διεθνής επιτροπή, που ξεκίνησε τη λειτουργία της το 1898, αντιμετώπισε τις τρέχουσες ανάγκες με ένα μεγάλο δάνειο, που χορηγήθηκε με την εγγύηση των Δυνάμεων. Στη συνέχεια, εκτός από το βασικό της ρόλο, δηλαδή την εξασφάλιση της αποπληρωμής των δανείων, λειτούργησε επιπρόσθετα ως τεχνικό συμβουλευτικό σώμα, συμβάλλοντας γενικότερα στη βελτίωση των επιδόσεων της ελληνικής οικονομίας.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

• Μετά την ήττα του ελληνικού στρατού το 1897 και την υποχρέωση της Ελλάδας να καταβάλει υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις στην Οθωμανική αυτοκρατορία, τα οικονομικά του ελληνικού κράτους οδηγήθηκαν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ). Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία) ανέλαβαν τη διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων. Επρόκειτο για τα έσοδα των μονοπωλίων αλατιού, φωτιστικού πετρελαίου, σπίρτων, παιγνιόχαρτων, χαρτιού σιγαρέτων, τα έσοδα από την εξόρυξη της σμύριδας της Νάξου, το φόρο καπνού, τα λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά, το φόρο χαρτοσήμου κ.λπ. Το ύψος αυτών των εσόδων ανερχόταν σε 28.000.000 έως 30.000.000 δραχμές.

Στόχος αυτής της υποχρεωτικής διαχείρισης ήταν η εκπλήρωση των υποχρεώσεων της χώρας προς την Οθωμανική αυτοκρατορία, δηλαδή η καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης ύψους 92.000.000 δραχμών και η εξυπηρέτηση των άλλων δανείων. Η διεθνής επιτροπή, που ξεκίνησε τη λειτουργία της το 1898, αντιμετώπισε τις τρέχουσες ανάγκες με ένα μεγάλο δάνειο, που χορηγήθηκε με την εγγύηση των Δυνάμεων. Στη συνέχεια, εκτός από το βασικό της ρόλο, δηλαδή την εξασφάλιση της αποπληρωμής των δανείων, λειτούργησε επιπρόσθετα ως τεχνικό συμβουλευτικό σώμα, συμβάλλοντας γενικότερα στη βελτίωση των επιδόσεων της ελληνικής οικονομίας.

11. Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο

• Συνταγματικές Ρυθμίσεις του Τανζιμάτ (1856)

ΒΙΒΛΙΟ:

...Όμως, την ίδια εποχή, στην Οθωμανική αυτοκρατορία εφαρμόστηκαν οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ (1856)1 που έδιναν διευρυμένα δικαιώματα στους χριστιανούς της αυτοκρατορίας. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές, σε συνδυασμό με τις νέες οικονομικές συνθήκες που νεες οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν σε πολλές περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, έδιναν σαφώς μεγαλύτερες ευκαιρίες στους ομογενείς από εκείνες που η Ελλάδα μπορούσε να προσφέρει.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ:

Τανζιμάτ: Πρόκειται για συνταγματικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν το 1856 στην Οθωμανική αυτοκρατορία και οι οποίες έδιναν διευρυμένα δικαιώματα στους χριστιανούς της αυτοκρατορίας. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές, σε συνδυασμό με τις νέες οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν σε πολλές περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, έδιναν σαφώς μεγαλύτερες επενδυτικές ευκαιρίες στους ομογενείς κεφαλαιούχους από εκείνες που η Ελλάδα μπορούσε να προσφέρει.

ΣΥΝΟΧΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

ΣΥΝΟΧΗ: η σύνδεση τμημάτων λόγου με λέξεις η φράσεις

ΣΥΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ: η σύνδεση τμημάτων λόγου με τις νοηματικές σχέσεις και την νοηματική τους συνάφεια

Την συνοχή την πετυχαίνουμε, όταν με τους κατάλληλους τρόπους μεταβαίνουμε φυσικά και λογικά από τη μια λέξη στην άλλη, από τη μια πρόταση στην άλλη, από τη μια περίοδο στην άλλη και από τη μια παράγραφο στην άλλη χωρίς κενά και χάσματα.

Την συνοχή την επιτυγχάνουμε με τους εξής τρόπους: 

α) με διαρθρωτικές λέξεις και εκφράσεις, που δηλώνουν/εκφράζουν συγκεκριμένες  σχέσεις συνοχής:  

πχ επίσης, αντίθετα, επομένως, για παράδειγμα, με άλλα λόγια, έχει ως αποτέλεσμα κλπ.

β) η επανάληψη μιας λέξης/φράσης  
πχ ...που ο πόλεμος καταστρέφει. Ο πόλεμος οδηγεί σε...
γ) η παράλειψη μιας λέξης/φράσης που ήδη αναφέρθηκε
π.χ. Ο Γιάννης είχε λοιπόν μια καλή προσφορά! Δέχτηκε απρόθυμα. (ενν. ο Γιάννης την προσφορά)
δ) με αντωνυμία
πχ ...αρνούμαστε λοιπόν κάθε μορφής βία. Αυτό δεν είναι εύκολο όταν...
ε) με επίρρημα (
πχ. επιτέλους ἐβλεπε ξανά το σπίτι του, εκεί όπου έζησε...
στ) με συνώνυμη λέξη
πχ... κάτι που φοβίζει τον νέο. Ο έφηβος δεν μπορεί να αντιληφθεί...
ζ)  με υπερώνυμες και συνυπώνυμες λέξεις
πχ ...όλες τις ηθικές αξίες και αρετές. Η τιμιότητα, η ευγένεια, η φιλανθρωπία...
η) με χρήση του όλου και των μερών του
πχ ...η παράσταση ενθουσίασε τον κόσμο του θεάτρου. Συγγραφείς, σκηνοθέτες, ηθοποιοί, οι...
θ) με χρήση γενικότερου όρου
πχ ...ανησυχούν κάθε άνθρωπο. Η κοινωνία δεν αντιλαμβάνεται...
ι) με χρήση λέξεων που ανήκουν στον ίδιο χώρο και παρουσιάζουν νοηματική συγγένεια
π.χ ...ένα μεγάλο ποσό σε ποσό σε δολάρια, συνολική αμοιβή που ξεπερνά...

ια)  με τη διατήρηση ενιαίου ύφους.
ιβ) με συνεκτικότητα:
όταν απουσιάζουν χαρακτηριστικές λέξεις σύνδεσης μέσα στην παράγραφο ή και σε ενότητες κειμένου, η σύνδεση αυτών των τμημάτων έγκειται στην συνεκτικότητα , δηλαδή στη νοηματική τους συνάφεια. Ένα παράδειγμα είναι η ερώτηση και η απάντηση, η ερωταπόκριση, διότι υπάρχει νοηματική σχέση ανάμεσα στην ερώτηση και στην απάντηση.

διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις 
Έτσι λέμε τις λέξεις που ενώνουν/ διαρθρώνουν μικρότερα ή μεγαλύτερα τμήματα του λόγου: φράσεις, προτάσεις, περιόδους, παραγράφους κτλ. που συμβάλλουν στην οργάνωση (διάρθρωση - συνοχή) του λόγου. Με τις λέξεις /φράσεις αυτές, μαζί με την οργάνωση του κειμένου, αντιλαμβανόμαστε και τη συλλογιστική πορεία του συγγραφέα. 

Με τις διαρθρωτικές λέξεις συνήθως δηλώνεται:

α) το αίτιο, το αποτέλεσμα: επειδή, διότι, έτσι, γι' αυτό το λόγο, κτλ.
β) η αντίθεση - εναντίωση: αλλά, όμως, ωστόσο, από την άλλη πλευρά, όμως κτλ.
γ) η χρονική σχέση: ύστερα, προηγουμένως, εντωμεταξύ κτλ.
δ) ένας όρος
ε) η επεξήγηση: με άλλα λόγια, δηλαδή, με όσα είπα προηγουμένως εννοούσα, (για να με καταλάβετε) θα σας το παρουσιάσω με άλλο τρόπο, για να γίνω σαφέστερος κτλ.
στ) η έμφαση: είναι αξιοσημείωτο ότι…, θα ήθελα να τονίσω το εξής …/ να επιστήσω την προσοχή σας κτλ.
ζ) ένα παράδειγμα: π.χ. λ.χ., για παράδειγμα κτλ.
η) η απαρίθμηση επιχειρημάτων, η εισαγωγή μιας καινούριας ιδέας: πρώτο… δεύτερο, καταρχήν, τελικά, το επόμενο επιχείρημα/θέμα που θα μας απασχολήσει κτλ.
θ) η διάρθρωση του κειμένου: το άρθρο/η μελέτη/ η εισήγηση/ η ομιλία μου χωρίζεται σε τρία μέρη: στο πρώτο κτλ.
ι) ένα συμπέρασμα, συγκεφαλαίωση: για να συνοψίσουμε, συγκεφαλαιώνοντας/ επιλογικά / συμπερασματικά θα λέγαμε ότι… κτλ.

ή αλλιώς...

Αντίθεση – εναντίωση (όμως, αλλά, ωστόσο, αντίθετα, εντούτοις, παρόλο που, αντίστροφα, από την άλλη πλευρά, σε αντίθετη περίπτωση, στον αντίποδα, παρ’ όλα αυτά, συμβαίνει όμως το ίδιο, απεναντίας, ακόμη και αν, μολονότι)
Αιτιολόγηση (γιατί, εξαιτίας, επειδή, γι’ αυτό ένας ακόμη λόγος, αυτό είναι αποτέλεσμα)
Αποτέλεσμα (γι’ αυτό το λόγο, ως επακόλουθο, κατά συνέπεια, απότοκο όλων αυτών)
Αναλογία (όπως, ως, όμοια, σαν)
Επεξήγηση (δηλαδή, ειδικότερα, με άλλα λόγια, συγκεκριμένα, για να γίνω πιο σαφής, σαφέστερα, αυτό σημαίνει, λόγου χάρη, για παράδειγμα, παραδείγματος χάρη, καλό είναι να διευκρινίσουμε, εννοώ ότι)
Έμφαση (ιδιαίτερα, προπάντων, ειδικά, αναντίρρητα, περισσότερο, πράγματι, κατεξοχήν, ξεχωριστά, βέβαια, μάλιστα, αναμφισβήτητα, ασφαλώς, οπωσδήποτε, είναι αξιοσημείωτο ότι, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας, το σημαντικότερο από όλα, το κυριότερο, αξίζει να σημειωθεί, εκείνο που προέχει, θα έπρεπε να τονιστεί ότι, ιδιαίτερα σημαντικό είναι)
Γενίκευση (γενικά, γενικότερα, τις περισσότερες φορές, ευρύτερα)
Συμπέρασμα (επομένως, συνεπώς, άρα, λοιπόν, κατά συνέπεια, συμπερασματικά, συνάγεται το συμπέρασμα, ανακεφαλαιώνοντας, για αυτό λοιπόν, τελικά, συνοψίζοντας, για να συνοψίσουμε, ως συμπέρασμα)
Προσθήκη (επιπλέον, ακόμη, επίσης, έπειτα, εκτός από αυτό, συμπληρωματικά, έπειτα, εξάλλου, και, παράλληλα, αξίζει ακόμη να σημειώσουμε, δεν πρέπει να λησμονούμε, ας σημειωθεί ακόμη ότι, αν στα παραπάνω προσθέσουμε)
Ταξινόμηση – διαίρεση (αφ’ ενός… αφ’ ετέρου, από τη μια… από την άλλη)
Προϋπόθεση- όρο (αν, εκτός αν, εφόσον, σε περίπτωση που, με την προϋπόθεση, με το δεδομένο, με τον όρο, φτάνει να)
Τοπική σχέση (εδώ, εκεί, κοντά, μέσα, έξω)
Χρονική σχέση (αρχικά, όταν, έπειτα, τότε, ύστερα, πριν, ενώ, καταρχάς, προηγουμένως, τώρα, συγχρόνως, ταυτόχρονα, στη συνέχεια, μετά, αργότερα, τελικά, τέλος)
Διάζευξη (ή − ή, είτε − είτε, ούτε − ούτε, μήτε − μήτε)

Λειτουργίες της γλώσσας

Λειτουργίες της γλώσσας

 

Αναφορική Λειτουργία:  (κυριολεκτική, δηλωτική, λογική, πληροφοριακή)

• Ο πομπός απευθύνεται στη λογική, ενδιαφέρεται για την μετάδοση μιας πληροφορίας, για το ίδιο το μήνυμα. 

Χρησιμοποιεί τις λέξεις και τις φράσεις με την κυριολεκτική - δηλωτική σημασία τους

π.χ οι ρίζες του δέντρου 

στόχος είναι η πληροφόρηση και η αντικειμενικότητα χωρίς ιδιαίτερη λογοτεχνικότητα, η αμεροληψία, η λογική οργάνωση με επιχειρήματα και τεκμήρια.
 

 

Ποιητική λειτουργία: (μεταφορική, συνυποδηλωτική, συγκινησιακή)

• Ο πομπός απευθύνεται στο συναίσθημα, ενδιαφέρεται για την πρόκληση συναισθημάτων και την αισθητική συγκίνηση.

Χρησιμοποιεί τις λέξεις και τις φράσεις με την μεταφορική - συνυποδηλωτική σημασία τους , ενδιαφέρεται για τη μορφή του μηνύματος (μεταφορική χρήση των λέξεων, επαναλήψεις, συνηχήσεις, μέτρο, ρυθμός, ήχοι λέξεων κτλ

π.χ. οι ρίζες του πολιτισμού

 

στόχος είναι η αισθητική συγκίνηση με έντονη λογοτεχνικότητα και προσεγμένη μορφή, η εύγλωττη περιγραφή, η ζωντάνια, αμεσότητα και σαφήνεια, η παραστατικότητα στην αφήγηση, η πρόκληση του ενδιαφέροντος, ο υπαινιγμός.

 

Δεν πρέπει να ταυτίζεται απόλυτα η δηλωτική σημασία με την αναφορική λειτουργία και η συνυποδηλωτική με την ποιητική λειτουργία εφόσον η πρόκληση των συναισθημάτων - η ποιητική λειτουργία επιτυγχάνεται και με άλλα μέσα όπως η περιγραφή, η αφήγηση, τα κατάλληλα ρηματικά πρόσωπα, οι εγκλίσεις, τα επιφωνήματα, η σειρά των λέξεων, το μέτρο, ο ρυθμός, η ομοιοκαταληξία.

 

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η περίληψη είναι  «μια αφαιρετική διαδικασία κατά την οποία επισημαίνουμε το ουσιώδες και παραλείπουμε το επουσιώδες... Δεν πρέπει, βέβαια, να ξεχνούμε ότι η περίληψη είναι μια προσωπική δημιουργία που σε καμία περίπτωση όμως δεν πρέπει να προδίδει το πνεύμα του συγγραφέα».(Σχολικό βιβλίο της Β΄ λυκείου για την Έκθεση - Έκφραση).

1. Επικοινωνιακό πλαίσιο στην περίληψη 

•    Σύνδεση της περίληψης μέρους του κειμένου σε επικοινωνιακό πλαίσιο με συγκεκριμένου τύπου πρακτικές γραμματισμού.

Επικοινωνιακό πλαίσιο στην περίληψη - όταν ζητηθεί - σημαίνει για τους μαθητές ότι, όπως και κατά την διαδικασία γραφής της έκθεσης (παραγωγή λόγου), θα πρέπει να γράψουν την περίληψη έχοντας στο νου ότι είναι ενταγμένη σε ένα υποθετικό σενάριο επικοινωνιακής περίστασης (της σχολικής, κατά κύριο λόγο, ζωής).  

Σχετικά με το επικοινωνιακό πλαίσιο στην περίληψη στις συμπληρωματικές διευκρινίσεις του βιβλίου των Νέων Ελληνικών 2^ου Κύκλου των ΕΠΑΛ επισημαίνονται τα εξής: «Η περίληψη στα πλαίσια της έκφρασης – έκθεσης γράφεται για συγκεκριμένο σκοπό και έχει πάντα αποδέκτη. Γι’ αυτό καλό είναι να αποφεύγεται η τυποποιημένη εκφώνηση «Να γράψετε την περίληψη του κειμένου» και να υιοθετούνται πιο αναλυτικές διατυπώσεις ενταγμένες σε επικοινωνιακό πλαίσιο (παράδειγμα: Σε κυριακάτικη εφημερίδα δημοσιεύτηκε το παραπάνω άρθρο. Να ενημερώσετε την τάξη σας για το περιεχόμενό του γράφοντας μια περίληψη 100 λέξεων)».

Με άλλα λόγια, όπως επισημαίνεται και στο σχολικό βιβλίο της Β΄ λυκείου για την Έκθεση - Έκφραση, οφείλουμε «να κατανοήσουμε ότι ο σκοπός για τον οποίο γράφουμε την περίληψη επηρεάζει το λόγο μας, ανάλογα δηλαδή με το ποιος γράφει, σε ποιον απευθύνεται και για ποιο σκοπό μπορεί να έχουμε επίπεδο λόγου οικείο, περισσότερο επίσημο κ.ο.κ. Στο ίδιο βιβλίο δίνεται επίσης ένα παράδειγμα εκφώνησης μιας δραστηριότητας για την περίληψη, ενταγμένης σε επικοινωνιακό πλαίσιο: «Υποθέστε ότι, επειδή ο διδακτικός χρόνος δεν επαρκεί, σας αναθέτουν να δώσετε περιληπτικά στην τάξη το περιεχόμενο από ένα κεφάλαιο της Ιστορίας, της Φιλοσοφίας, της Βιολογίας ή κάποιου άλλου μαθήματος. Να βγάλετε πλαγιότιτλους των παραγράφων ή των ευρύτερων ενοτήτων, να επισημάνετε τις διαρθρωτικές λέξεις και να δώσετε την περίληψη του κεφαλαίου».

Το επικοινωνιακό πλαίσιο διαμορφώνει και τη δομή και τη συνοχή που θα εφαρμόσουμε στην περίληψη. Γενικά και σε κάθε περίπτωση ως «...συνοχή της περίληψης εννοούμε δύο πράγματα: αφενός, τις γλωσσικές στρατηγικές που δοκιμάζει ο συντάκτης της περίληψης, ώστε το κείμενό του να δίνει μια μορφολογικά και θεματολογικά ενοποιημένη, όχι απλώς αθροιστική εικόνα του πρωτοτύπου [cohesion], και αφετέρου, την ερμηνευσιμότητα [interpretability]. Η ερμηνευσιμότητα προϋποθέτει την καλή γνώση της περίστασης επικοινωνίας στην οποία εντάσσεται η περίληψη καθώς επίσης και του γνωσιακού και πληροφοριακού δυναμικού των αναγνωστών της (Seidlhofer 1999). (http://www.komvos.edu.gr/glwssa/perilipsi/thema_pdf.pdf)

2. Το επικοινωνιακό πλαίσιο:

Οι ιδιαίτερες περιστάσεις –συνθήκες για τις οποίες γράφεται ένα κείμενο, συνιστούν το επικοινωνιακό πλαίσιο για το οποίο γράφεται ένα κείμενο. Το κείμενό μας επομένως το συνθέτουμε λαμβάνοντας υπόψη την επικοινωνιακή λειτουργία του και τον επικοινωνιακό σκοπό του, χρησιμοποιώντας, ανάλογα με την επικοινωνιακή κάθε φορά περίσταση, την κατάλληλη γλώσσα και το κατάλληλο ύφος, αν χρειάζεται τίτλο ή προσφωνήσεις κ.λ.π.

Λαμβάνουμε υπόψη τα εξής στοιχεία:

• τον πομπό, δηλαδή ποιος μιλάει ή γράφει: π.χ εγώ γράφω άλλοτε ως μαθητής, άλλοτε ως αρθρογράφος, ως ομιλητής κ.λ.π.
• τον δέκτη, δηλαδή σε ποιον απευθύνεται το κείμενο: π.χ στην τάξη, σε γονείς, σε αναγνωστικό κοινό κ.α.
• τον σκοπό - πρόθεση: για ποιο σκοπό μιλάει ή γράφει ο συντάκτης: π.χ αν θέλει να πληροφορήσει, να προβληματίσει, να υποστηρίξει μια άποψη κ.λ.π
• το μήνυμα, την ιδέα ή το νόημα που προσπαθεί κάποιος να επικοινωνήσει, την κεντρική ιδέα ενός κειμένου και πώς αυτή διατυπώνεται.

ή αλλιώς, στο επικοινωνιακό πλαίσιο οφείλουμε να διακρίνουμε:

• τα εξωτερικά στοιχεία του κειμένου, όπως η είναι η προσφώνηση, ο χαιρετισμός, τα "περικειμενικά" στοιχεία κ.α.

• τα εσωτερικά στοιχεία του κειμένου, όπως η γλώσσα, το ύφος, το γραμματικό πρόσω̟πο, η οπτική γωνία προσέγγισης του θέματος από τον συντάκτη κ.α. 

Εφαρμογή
α. Στην πράξη κατά την συγγραφή μιας περίληψης ενταγμένης σε επικοινωνιακό πλαίσιο στην ουσία αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ως ο "κύριος κορμός" της περίληψης, δεν αλλάζει. Αυτό που διαφοροποιείται είναι η ύπαρξη προσφώνησης και αποφώνησης της περίληψής μας. Το δε επικοινωνιακό πλαίσιο καθορίζεται από το ποιος είναι ο δέκτης.

β. Σημαντικότερη αλλαγή αποτελεί ότι ζητείται η περιληπτική απόδοση μέρους του κειμένου. Το μέρος του άρθρου (γενικότερα του κειμένου) που ζητείται να γίνει η περίληψη θα χαρακτηρίζεται από νοηματική πληρότητα  Π.χ. θα ζητούνται παράγραφοι που αφορούν επιμέρους νοηματικές ενότητες του θέματος που παρουσιάζονται στο κείμενο (όπως τα αίτια, οι συνέπειες, οι τρόποι αντιμετώπισης κ.λ.π.). Έτσι το ζητούμενο «μέρος του κειμένου» μπορεί να είναι διατυπωμένο με βάση:
α)τον θεματικό άξονα (π.χ. τους τρόπους αντιμετώπισης ή τα αίτια ή συνέπειες κλπ
β) με συγκεκριμένες παραγράφους (π.χ. η 2η και 3η §)
γ) ή και με τα δύο, ανάλογα με το τι κρίνεται σκόπιμο
Σε κάθε περίπτωση στόχος είναι η ανάδειξη των δεξιοτήτων κατανόησης του μαθητή/της μαθήτριας (μέσα από την απόδοση του νοήματος περιληπτικά) και η αποφυγή να προκληθεί «σύγχυση».
Στην περιληπτική απόδοση μέρους του κειμένου είναι πιθανόν να πρέπει οι μαθητές να αναφερθούν αρχικά στο θεματικό κέντρο του όλου κειμένου και μετά στο «ζητούμενο μέρος του.

Μια πρόταση λοιπόν για περίληψη με ζητούμενο επικοινωνιακό πλαίσιο σε τμήμα ενός κειμένου περιλαμβάνει τα εξής:

α. (προαιρετικά) την προσφώνηση:
 π.χ Συμμαθήτριες, συμμαθητές
Η προσφώνηση μάλλον απαιτείται όταν ο μαθητής καλείται να την εκφωνήσει σε κοινό που ενδεχομένως αποτελείται από πρόσωπα με διαφορετική ιδιότητα, όπως γονείς, καθηγητές, συμπολίτες κ.λ.π.
β. τα στοιχεία του κειμένου (όνομα συγγραφέα, τίτλος, κειμενικό είδος κ.α.) και εισαγωγικές φράσεις (και πιθανή αναφορά στο θεματικό κέντρο ολόκληρου του κειμένου) σχετικές με το επικοινωνιακό πλαίσιο που απαιτείται.
π.χ «...θα ήθελα να σας ενημερώσω συνοπτικά για τα αίτια του ρατσισμού που αναφέρει στο άρθρο του ο τάδε, με τίτλο τάδε, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα τάδε κ.λ.π...» ή «...διάβασα πρόσφατα αυτό το άρθρο του τάδε στο διαδίκτυο, με τίτλο τάδε στο οποίο ο συγγραφές αναφέρεται στην αύξηση του ρατσισμού (θεματικό κέντρο). Σχετικά σας ενημερώνω συνοπτικά ότι θεωρεί ως αίτια.... 
γ. την περιληπτική απόδοση του ζητούμενου μέρους του κειμένου.

δ.  καταληκτικές φράσεις.
π.χ. Στο άρθρο του καταλήγει στο συμπέρασμα ότι...

ε. (προαιρετικά) την αποφώνηση
π.χ Σας ευχαριστώ...


Παράδειγμα.
Ενδεικτική περίληψη που περιλαμβάνεται στο βιβλίο της β λυκείου για το άρθρο του Δ. Ι. Ιακώβ:  
Η πολιτική διάσταση των «Ευμενίδων» του Αισχύλου:

   Ο συγγραφέας στον πρόλογο του άρθρου του «Η πολιτική διάσταση των Ευμενίδων του Αισχύλου» (σ. 241) εντοπίζει τις ιδιομορφίες του αρχαίου θεάτρου που μας βοηθούν να κατανοήσουμε την αρχαία ελληνική τραγωδία, και ειδικά την πολιτική διάστασή της. Στην αρχή συγκρίνει το αρχαίο θέατρο με το σύγχρονο και επισημαίνει τις εξής διαφορές: 1) Η παρακολούθηση της θεατρικής παράστασης ήταν αντικείμενο κρατικής μέριμνας, ενώ σήμερα είναι ιδιωτική υπόθεση. 2) Η θεατρική παράσταση ήταν αναπόσπαστο τμήμα των Μεγάλων Διονυσίων, ενώ σήμερα είναι ανεξάρτητη πολιτιστική εκδήλωση. 3) Ο χαρακτήρας των έργων ήταν εφήμερος και ανεπανάληπτος, ενώ σήμερα τα έργα προορίζονται για επαναλήψεις. Στη συνέχεια παρουσιάζει τους παράγοντες που μαρτυρούν την πολιτική σημασία του αρχαίου θεάτρου, δηλαδή τη μεγάλη λαϊκή συμμετοχή και την παιδευτική λειτουργία του. Τέλος ο συγγραφέας αναφέρεται στην ιδιαιτερότητα της τραγωδίας να παίρνει τα θέματά της από γνωστούς μύθους κατά την επεξεργασία των οποίων υπεισέρχονταν στοιχεία ή προβληματισμοί από την εποχή στην οποία έζησε ο κάθε τραγικός ποιητής, με υπαινικτική μορφή.

Στο συγκεκριμένο υπόδειγμα, μπορεί να αποδοθεί η περίληψη  μέρους του κειμένου και επικοινωνιακό  πλαίσιο, ως εξής:

• Εκφώνηση: Διαβάσατε το άρθρο του Δ. Ι. Ιακώβ: Η πολιτική διάσταση των «Ευμενίδων» του Αισχύλου και θέλετε να ενημερώσετε την ομάδα σας στην τάξη σχετικά με τις διαφορές  που αναφέρει ο συγγραφέας ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο θέατρο. Συντάξτε για αυτό μια περίληψη 50 - 60 λέξεων. 

Εδώ, λοιπόν, ζητείται ένα μέρος του κειμένου με συγκεκριμένο θεματικό άξονα, τις διαφορές του αρχαίου θεάτρου με το σύγχρονο, και εδώ θα επικεντρωθεί η περίληψη.

• Απάντηση:  

«Φίλοι μου, διάβασα πρόσφατα το άρθρο του Δ. Ι. Ιακώβ: "Η πολιτική διάσταση των «Ευμενίδων» του Αισχύλου" και θα σας ενημερώσω συνοπτικά για τις διαφορές που εντοπίζει ο συγγραφέας μεταξύ του αρχαίου θεάτρου και του σύγχρονου. Συγκρίνοντάς τα επισημαίνει ότι: 1) Η παρακολούθηση της θεατρικής παράστασης ήταν αντικείμενο κρατικής μέριμνας, ενώ σήμερα είναι ιδιωτική υπόθεση. 2) Η θεατρική παράσταση ήταν αναπόσπαστο τμήμα των Μεγάλων Διονυσίων, ενώ σήμερα είναι ανεξάρτητη πολιτιστική εκδήλωση. 3) Ο χαρακτήρας των έργων ήταν εφήμερος και ανεπανάληπτος, ενώ σήμερα τα έργα προορίζονται για επαναλήψεις. 

Σας ευχαριστώ!

κάπως έτσι...

4. Σχετικά με την Αξιολόγηση μιας τέτοιας περίληψης:

α. Αδιευκρίνιστα σημεία

i. Αν χρειάζεται ή όχι αναφορά σε συγκεκριμένες παραγράφους του κειμένου, από τις οποίες ο μαθητής θα αντλήσει υλικό για να απαντήσει στο ερώτημα.
ii. Αν ενταχθεί η περίληψη μέρους του κειμένου σε επικοινωνιακό πλαίσιο, προσμετράται στον αριθμό των λέξεων η εφαρμογή του επικοινωνιακού πλαισίου; 
iii. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του επικοινωνιακού πλαισίου σε αυτή την περίπτωση;
iv. Ποια ρηματικά πρόσωπα μπορεί να χρησιμοποιήσει ο μαθητής κατά τη σύνταξη της περίληψης λαμβάνοντας υπόψη το επικοινωνιακό πλαίσιο;
v. Αν στην περιληπτική απόδοση μέρους του κειμένου πρέπει οι μαθητές να αναφερθούν αρχικά στο θεματικό κέντρο του όλου κειμένου και μετά στο «ζητούμενο μέρος του».
vi. Πώς κατανέμονται οι μονάδες (έκφραση - δομή - περιεχόμενο) κατά την αξιολόγηση της περίληψης μέρους του κειμένου;

β.  Μερικές επισημάνσεις για την περίληψη «μέρους του κειμένου» (από την Λιάνα Καλοκύρη, ΣΕΕ ΠΕ02 – ΗΡΑΚΛΕΙΟ, ΠΕΚΕΣ ΚΡΗΤΗΣ ) 

Εν ολίγοις:
-Αντιμετωπίζουμε την περίληψη μέρους του κειμένου ως άσκηση ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ
εστιάζοντας στο ουσιώδες (διαπίστωση δεξιοτήτων κατανόησης) όχι για άσκηση σχολικής στερεοτυπικής απάντησης (χωρίς χρησιμότητα ευρύτερη!).
-Αποφεύγουμε να ζητάμε στερεοτυπικές απαντήσεις! Κρίνουμε το όλο πνεύμα, την όλη απάντηση σε σχέση με το ζητούμενο στόχο του ερωτήματος: κατανόηση λόγου!
-Αποδεχόμαστε διαφορετικές διατυπώσεις ως απαντήσεις, εφόσον νοηματικά ευσταθούν και εκφράζουν διαφορετικούς τρόπους απάντησης λόγω της διαφορετικότητας των ανθρώπων σε θέματα πρόσληψης/απόκρισης, με κοινό γνώμονα βέβαια το νόημα να ισχύει…
Συνοπτικά:
Στόχος δεν είναι «να δυσκολέψουμε» την κατανόηση του ζητουμένου για να δούμε «αν θα υποπέσει στο σφάλμα» ο μαθητής, αλλά να δώσουμε ένα πλαίσιο επικοινωνίας και ένα ζητούμενο μέρος που θα τον βοηθήσουν να αναδείξει τις δεξιότητες κατανόησης που διαθέτει…

γ. Μερικές επισημάνσεις για τη διατύπωση της απάντησης των μαθητών σε περίληψη «μέρους του κειμένου» (από την Λιάνα Καλοκύρη, ΣΕΕ ΠΕ02 – ΗΡΑΚΛΕΙΟ, ΠΕΚΕΣ ΚΡΗΤΗΣ)

Δεν αξιολογούμε απαιτώντας να βρούμε « στερεοτυπικές φράσεις» για ανταπόκριση στο επικοινωνιακό πλαίσιο ! Αποφεύγουμε την «τυποποίηση» της αξιολόγησης. Στη διδασκαλία μπορούμε να βοηθούμε τους μαθητές να ξεφύγουν από την αμηχανία του «πώς να αρχίσουν», λέγοντάς τους ή βοηθώντας τους να βρουν κατάλληλες φράσεις,
ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΤΙΣ ΑΝΑΖΗΤΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΩΣ «ΚΡΙΤΗΡΙΟ» ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑΣ.
Μπορεί να διδάσκουμε φράσεις «διευκόλυνσης», αλλά δεν τις ζητάμε στην αξιολόγηση ως κριτήρια βαθμού, γιατί και πάλι θα καταλήξουμε σε… τυπολατρία, ακυρώνοντας τελικά την κατανόηση και μετατρέποντάς της σε σχολαστική τυποκρατική άσκηση.
Το πνεύμα του ζητουμένου «περίληψη ενός μέρους του κειμένου» είναι να ελεγχθεί αν κατάλαβε ο μαθητής το νόημα, αν έχει δεξιότητες κατανόησης, όχι να επαναλάβουμε τακτικές τυπολατρικής απάντησης ως κριτήρια αξιολόγησης!
Προσπαθούμε να δούμε με θετική ματιά τι κατανόησε, τι συνέπτυξε ο μαθητής,όχι να αξιολογήσουμε αρνητικά αν δεν διατύπωσε το νόημα με συγκεκριμένες εκφραστικές φόρμες!

δ. παραδείγματα (από την Λιάνα Καλοκύρη, ΣΕΕ ΠΕ02 – ΗΡΑΚΛΕΙΟ, ΠΕΚΕΣ ΚΡΗΤΗΣ)

Παράδειγμα διατύπωσης επικοινωνιακού πλαισίου στην περίληψη

( Πανελλαδικές Εξετάσεις, 2001)
«Για την προετοιμασία μιας ομαδικής εργασίας στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, διάβασες το παραπάνω κείμενο. Να γράψεις μια περίληψη του κειμένου αυτού, με την οποία θα ενημερώσεις τα άλλα μέλη της ομάδας σου για το περιεχόμενό του (80 - 100 λέξεις)».

Παράδειγμα διατύπωσης επικοινωνιακού πλαισίου στην περίληψη
(Πανελλαδικές Εξετάσεις, 2002)
«Για τις ανάγκες μιας συζήτησης που πρόκειται να γίνει στην τάξη σας με θέμα την εξέλιξη της Γενετικής, μελετήσατε το παραπάνω κείμενο. Να γράψετε μια περίληψη του κειμένου αυτού με την
οποία θα ενημερώσετε τους συμμαθητές σας για το περιεχόμενό του. (100 -120 λέξεις)».

Παράδειγμα διατύπωσης επικοινωνιακού πλαισίου στην περίληψη και ζήτησης μέρους του κειμένου:
Στην τάξη ασχολείστε κριτικά με το θέμα της χρήσης του διαδικτύου από τους νέους. Στο πλαίσιο της παρουσίασης ερευνών και δημοσιευμάτων για το θέμα αυτό, αναλαμβάνετε να διαβάσετε το άρθρο [που σας δόθηκε] και να παρουσιάσετε στους συμμαθητές σας και στις συμμαθήτριές σας περιληπτικά, το νόημα των τριών τελευταίων παραγράφων του.
Απάντηση: (αν το ζητούμενο είναι τρόποι για αντιμετώπιση της κατάχρησης του διαδικτύου από τους νέους)
Στο άρθρο «...» που διάβασα παρουσιάζονται μεταξύ άλλων και τρόποι για αντιμετώπιση της κατάχρησης του διαδικτύου από τους νέους...
ή Στο άρθρο «...» που διάβασα αναφέρονται τρόποι για αντιμετώπιση της κατάχρησης του διαδικτύου από τους νέους...

by PapKostas